kısa tarih (19) bitinya satrabı (d. marmara emiri) orhan bey ve bizans prensesi theodora’nın düğünü!

temsili bizans düğünü

bitinya satrabı (doğu marmara emiri) orhan bey ile bizans devleti prensesi theodora’nın düğünü

osmanlı hanedanının ikincisi, yannis kantakuzenos hatıratındaki ünvanıyla bitinya satrabı (doğu marmara emiri) orhan bey, biri tekfur diğer ikisi bizans imparatorunun kızı üç prenses ile evlenmiştir.

xıv üncü yüz yılın tarihi eserlerinin [iznik’li georgios pachymeres (1242 – 1310) ve karadeniz ereğli’li nikephoros gregoras’tan (1295 – 1360) sonra] en sonuncusunu da ioannes kantakuzenos yazmıştır. müellif [yazar] asil bir ailedendi. ikinci andronikos zamanında yüksek memuriyetlerde bulunmuş, üçüncü andronikos’un ölümünden sonra bizans tahtına çıkmış, bir çok mücadelelerden sonra 1347 de hükümet merkezine sahip olabilmişti. iyi bir askerdi. çok kısa bir müddet hükümdar olabilmiştir. muarızları [karşıtları] 1353 [?] de kendisini sıkıştırmağa başlayınca kızını osmanlı hükümdarı orhan beye vermiş, bunların yardımını temin etmişti. fakat düşmanları boş durmamışlar, nihayet 1355 te tahttan inerek [ısparta’da] bir manastıra çekilmiş, 1383 te ölmüştür. tarihi eseri 4 kitaptan ibaret olup 1320 den 1336 yılına kadarki vakaları havidir [olayları içerir]. fakat bazı zevat ta esere ilaveler yaparak kitabı 1362 yılı vakalarına kadar devam ettirmişlerdir. müellif verdiği malumatın doğru olmasına dikkat etmiş, eserini tamamile bitaraf olarak yazmıştır. kitap kumanların, tatarların tarihine dair mühim izahatı havi olduğu gibi osmanlıların balkanlarda oynadığı roller hakkında da değerli izahatla doludur (gyula, 1942-43).’


bizans imparatoru yannis kantakuzenos
bizans imparatoru yannis kantakuzenos (1347 – 1353)

(tezcan, 2010)’ın ioannes kantakuzenos’ın hatıratından yaptığı alıntıya göre ‘orhan bey 1328’te üstünlüğünü kabul ederek bizans imparatorunun ayağını öpmüştü.’ 

bahsi geçen imparator aynı zamanda orhan bey’in kayınbabası idi:


bizans ve osmanlı
bizans imparatoru ıı/ııı andronikos ve bitinya satrabı orhan bey

asporça hatun: bizans imparatoru ııı [ıı?] . andronikos‘un kızı ve orhan bey’in bizanslılardan evlendiği [yarhisar tekfuru’nun kızı holifira – nilüfer hatun’dan] sonra ikinci kadın olduğu söylenmektedir. orhan bey’in, asporça hatun’la hangi tarihte evlendiği belli değildir. bununla beraber, nilüfer hatun’dan sonra evlendiği söylenir. orhan bey’in asporça hatun’la evlenmesinden şehzade ibrahim doğmuştur. asporça hatun 1323 (723) yılında düzenlettiği vakfiyesinde, yaptırdığı binalar ve eserlere, oğlu ibrahim’i mütevelli tayin etmiştir (hüseyin hüsamettin, toem: tarih-i osmani encümeni mecmuası, sayı 17/94, sene 1926, s. 281-284). orhan bey’in kızı fatma hatun’un da anasıdır (bursa sicilleri: no: 231, s. 106). hangi tarihte öldüğü ve nerede yattığı bilinmemektedir (uluçay, 1980).’

orhan gazi’nin yapmış olduğu iki [üç?] evlilik osmanlı tarihinde bir ilk olup bizans imparatoru kantakuzenos’un kızı ile yapmış olduğu izdivac ise ayrı bir yere sahiptir. bu evliliğin daha iyi anlaşılabilmesi için tarihi olaylar sürecini takip etmekte fayda vardır.

ııı. andronikos [1297 – 1341]’un eşi imparatoriçe anna de savoie ile çocukların vasî ve nâibliğini ölen imparator’un başkomutanı ve en yakın arkadaşı olarak kantakuzenos üstlendi ve sınırlardaki karışıklıkları önlemek için 1341 yılında istanbul’dan ayrıldı. imparatoriçe ve ortodoks patriği kalekas’ın başını çektiği bir grup kantakuzenos’a karşı çıkıp vasî ve nâibliğini reddettiler. patrik kalekas, ııı. andronikos’un dokuz yaşındaki oğlu ioannes palaiologos’u imparator, kendisini de nâib ilan etti. kantakuzenos da gelişen olaylar karşısında ekim 1341 tarihinde dimetoka’da nâibliğini ilan etti. böylelikle biri dimetoka’da diğeri de istanbul’da olmak üzere iki imparator ortaya çıktı. hatta ortodoks kilise’si kantakuzenos’u aforoz etti. bütün bu olaylar 1341 ile 1347 seneleri arasında sürecek olan bir iç savaşa yol açmıştır.

kantakuzenos’un istanbul’daki rakiplerine karşı en güçlü ittifak vasıtası kızı theodora’dır. orhan bey’le, kızı theodora’yı evlendirerek mühim bir güç kazanmayı düşünmüş ve bunda da muvaffak olmuştur (başkan, 2017).’

‘[aydınoğlu] umur nihayet hayatını kaybetti (1348). bu arada kantakuzenos osmanlı sultanı orhan’ın şahsında başka ve daha da kudretli bir müttefik bulmuştu (1346). sultana kızı teodara’yı zevce olarak vermekten çekinmedi(ostrogorsky, 1931).

(ostrogorsky, 1931)’in çevirmeni prof. fikret ışıltan’ın dip notu: ‘bu hususta pek hoş ve uzun bir hikaye anlatan [ağustos 1465 tarihli umur paşa destanı yani düsturname’nin yazarı] enveri (nşr. i. melikoff sayar, s. 106 vdd.)’ye göre kantakuzenos bu kızını daha önce umur’a teklif etmiş imiş.’


bir yunan halk resmine göre orhan bey ve imparator kantakuzenos’un kızı teodora’nın düğünü

‘evlilik hakkında dönemin iki önemli bizans kroniğinde kıymetli malumat mevcuttur. bunlardan ilki bizzat olayın başkahramanı kantakuzenos’un kaleme almış olduğu hatıraları, diğeri de döneme şahitlik edip eserini kaleme alan nikephoros gregoras’tır […] buna karşın her ne kadar söz konusu dönemde kaleme alınmasalar da o devre yakın osmanlı kaynakları evlilik hakkında sükût etmektedirler (başkan, 2017).’

kantakuzenos 21 mayıs 1346’da edirne’de imparatorluk tacını giydi. taçlandırmayı kudüs patriği uygulamıştı (ostrogorsky, 1931)

‘1346 yılının yaz mevsimi başlarında selymbria’da (silivri) imparator’un, eşinin ve diğer iki kızının da hazır bulunduğu görkemli düğün şenlikleri tertip edilmiştir. kantakuzenos eserinde düğün merasimi hakkında bilgi verir;

‘imparatoriçe ve kızları geceyi imparatorluk çadırında geçirirken; kantakouzenos ise ordusu ile geçirmiştir. kantakuzenos, şehir dışında inşa edilmek üzere ahşaptan bir prokypsis (tören platformu) yapılmasını emretmiştir. platform ipek ve altın kumaştan yapılmış perdelerle çevrelenmişti. bu perdeler, dizleri üstündeki haremağalarının taşıdığı aydınlatmalarla çevrili gelinin görünmesini engellemek için çekiliydi. davullar, flütler ve her türden müzik enstrümanları duyuluyordu. enstrümanlar sustuğunda, gelinin onuruna methiyeler düzülüyordu. ellerinde fenerlerle diz çökmüş bir şekilde görevliler gelinin etrafındaki yerlerini almışlardır. imparator ise tek başına atına binerken diğer herkes ayakta beklemiştir. orhan’ın süvarileri bile attan inmişlerdi.perdeler kaldırıldığında her yanı altın kaplamalı pamuk ile kaplı platform üzerinde gelin belirmiştir. çömeldikleri için görünmez halde olan harem ağaları tarafından tutulan meşaleler gelinin iki yanını sarmıştır. imparatorluk soyundan gelen geline uygun her şey yapıldıktan sonra imparator günlerce sürecek şölene tüm orduyu ve geri kalanları davet etmiştir. ertesi gün imparatoriçe, maria ve helena çadırda beklerken, theodora ise prokypsis’e çıkmıştır. seremoni sırasında yeni gelin ayağa kalkıp, iki yakın akrabasının onu desteklemesiyle basamaklardan inmiş ve platformdaki yerine gelmiştir. kantakouzenos türkler ve yunanlılar için günlerce süren bir ziyafet çekmiştir.’


bir yunan halk resmine göre orhan bey ve imparator kantakuzenos'un kızı teodora'nın düğünü
orhan bey ve imparator kantakuzenos’un kızı teodora’nın düğünü

orhan düğünde yer almamıştır. konu üzerine araştırması bulunan anthony bryer bu durumu; ‘theodora’nın evliliği ile alışılmadık olan şey şu idi ki, düğün türk tarafında değil bizans tarafında gerçekleşti dolayısıyla nymphostoloi, yani gelinin eşlikçileri çağrılmamıştı’ cümleleriyle ifade etmektedir.

bu izdivactan ciddi anlamda kârlı çıkan hiç şüphesiz kantakuzenos olmuştur. a. bryer’in ifadesiyle; ‘orhan’ın askeri desteği bu düğünde başlık parası yerine geçmiştir’. kantakuzenos […] orhan’ın göndermiş olduğu birliklerle [5.000 asker] 2 şubat 1347’de istanbul önüne gelmiş burada halkın ve istanbul’un teslim olması için bir konuşma yapmış ancak şehrin teslim olmaması üzerine savaşarak şehre girmiştir. 8 şubat 1347’de de kantakuzenos ile taraflar arasında bir anlaşma imzalanmıştır. buna göre kantakuzenos ile on beş yaşında olan genç ioannes palaiologos on sene ortak imparator olarak hüküm süreceklerdir (başkan, 2017).’


orhan bey 1324 - 1362
bitinya satrabı (doğu marmara emiri) orhan bey bizans prensesi theodara ile evlendiğinde 65 yaşında idi

‘bir yıl sonra orhan gazi ile bizans prensesi arasındaki evlilik, avrupa yakasında [üsküdar’da] büyük törenle kutlanmıştır. karşı tarafta, üsküdar’da otağ kuran orhan gazi, 30 teknelik türk donanması ile bir refakat birliğini avrupa’ya, eşini almaya göndermiştir (kantarcı, 2015).’

kaynakça:

başkan, y. (2017). orhan bey’in bizans imparatoru kantakuzeneos’un kızı theodora ile evliliği. 01 18, 2018 tarihinde http://dergipark.gov.tr/iutarih/issue/31842/349801 adresinden alındı

gyula, m. (1942-43). türk tarihinin bizans kaynakları. (h. n. orkun, Dü.) 01 12, 2018 tarihinde http://www.genelturktarihi.net/turk-tarihinin-bizans-kaynaklari-huseyin-namik-orkun adresinden alındı

kantarcı, ş. (2015). xıv-xv. yüzyıllarda devletlerarası ilişkilerde bir diplomasi aracı olarak “kadın”: osmanlı-bizans örneği. 01 18, 2018 tarihinde http://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/KANTARCI-%C5%9Eenol-XIV-XV.-Y%C3%9CZYILLARDA-DEVLETLERARASI-%C4%B0L%C4%B0%C5%9EK%C4%B0LERDE-B%C4%B0R-D%C4%B0PLOMAS%C4%B0-ARACI-OLARAK-%E2%80%9CKADIN%E2%80%9D-OSMANLI-B%C4%B0ZANS-%C3%96RNE%C4%9E%C4%B0.pdf adresinden alındı

ostrogorsky, g. (1931). bizans devleti tarihi. (f. ışıltan, Dü.) 01 18, 2018 tarihinde http://www.eskikitaplarim.com/showthread.php?t=50822&highlight=ostrogorsky adresinden alındı

tezcan, b. (2010). the second ottoman empire. 01 10, 2018 tarihinde https://books.google.com.tr/books?id=s4Ur_agZi2oC&pg=PA87&lpg=PA87&dq=hyrkanos+ottoman+empire&source=bl&ots=bExUhNduZ4&sig=O3-FrKnNTtmK-wn8XjK-30h7pTA&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiWgorA3qjYAhUBQZoKHZb9DkcQ6AEIMDAB#v=onepage&q&f=false adresinden alındı

uluçay, m. ç. (1980). padişahların kadınları ve kızları. 01 18, 2018 tarihinde https://turuz.com/book/title/Padishahlarin+Qadinlari+Ve+Qizlari-M.Chaghatay+Uluchay-1992-313s adresinden alındı

Yazar: mustafa tekce

ben kimim? mustafa tekce. kadim şehir karadeniz ereğli'de doğdum ve büyüdüm. istanbul üniversitesi iktisat fakültesi ingilizce iktisat bölümü mezunuyum. daha fazlası