osmanlı hanedanının etnik kökeni

ibni bibi'nin 1281 tarihli selçukname'sinde türk dediği kuman - kıpçak eli

osmanlı hanedanının pontik, anadolulu olmayan ve gayrımüslim kökeni

dr. colin j. heywood, osmanlı tarihinin başlangıcındaki kara deliği doldurabilmek için “osmanlı devleti (ki hiç şüphesiz anadoluluydu ve daha sonra kendini bu ortama iyice yapıştırmak için rivayetler ve efsaneler icat etti) ve osmanlı ‘nüvesi’ (ki pontik, anadolulu olmayan ve gayrımüslim bir kökene sahip olduğu öne sürülebilir) arasında bir ayrıma gitmek yararlı olabilir” demektedir.

“1930’ların ortaları kadar erken bir tarihte, köprülü, kendisinin tabiriyle kuvvetle muhtemeldir ki altın ordu’nun (ki aslında nogay devletiydi) anadolu’daki gelişmelere yabancı olmadığını ve muhtemelen erken 14. yüzyılda ilhanlı hakimiyetine karşı ayaklanmada bir rol oynadığını ileri sürdü (origins s. 35).  köprülü, 1298’de aq-tav tatarlarından bir gücü, güney ve batı pontik heraclia (karadeniz ereğli)’dan bizans topraklarına yollanan ilhanlıların cezalandırma seferine karşı, bizanslılara yardım için gönderenin muhtemelen nogay olduğunu düşündü[…]

sadece bitinya [doğu marmara] ve pontus [kuzey batı karadeniz, tuna ve dinyeper arasındaki batı kıpçak] stepi arasındaki bağlantıyı açık seçik göstermekle kalmayıp, bu dönem türkleri arasında gazi etiğinin yaygınlığının öyle çok güçlü olmadığı görüşünü destekleyen bir başka vaka da, anonim koca-bakhshı vakasıdır. pachymeres tarafından aktarıldığı gibi, bu kişi ‘kırım’daki moğol hükümdarı noga’nın (yani nogay) sarayında ‘baş büyücü’ – dolayısıyla muhtemelen bir şaman (kam)’dı. nogay’ın 1299’daki ölümünden sonra, ailesiyle birlikte ilhanlı ülkesine geçmek istedi, fakat yanlışlıkla bizans topraklarına (yine pontik heraclia) [karadeniz ereğli] girince, vaftiz edilerek nicomedia (izmit) bölgesinin hegomonu olarak imparatorun hizmetine girdi. [tekirdağ malkara kermeyan kalesi: zesutare, apri] apros savaşından (1305) sonra tourkopoloi ve alan lejyonerlerini yatıştırmak için trakya’ya gönderildi, ‘çünkü tourkopoloi [türkopol yani isevi melez türkler] ile aynı millettendi ve nogay’ın sarayında iken alanlarla iş yapmada tecrübeliydi.’

osmanlıların kırım (ve dolayısıyla pontus) kökenli olduğu iddiası 1520 civarında yazan iranlı tarihçi khwandemir tarafından ileri sürüldü. khwandemir’in bu ifadesine ünlü tarihçi cl. huart’ın (son zamanlara dek wittek ve köprülü öncesine ait hafıza kaybının bir kurbanı olan) ‘les origines de l’empire ottoman’ başlıklı bir makalesinde dikkat çekildi. makale 1917’de journal des savants‘da basıldı; elizabeth zachariadou yetmiş yıldan uzun bir süredir bu makaleye atıf yapan sadece bir avuç tarihçiden biri. ilgili pasaj, osmanlı hanedanının kurucusunun babasının pontus stepinden (deşt-i kıpçak) geldiği ve on bin çadırlık göçebeyle caffa’dan [theodosia, kaffa, kefe, feodosia] anadolu’ya geçtiği hakkındaki bir rivayeti anlatır (heywood, 1999).”


theodosia, caffa, kaffa, kefe, feodosia

“osmanlı kaynaklarında bulunmayan bir rivayet de osman bey’in babasının davud olduğu ve beraberinde bulunan 10.000 kişilik çadır halkı ile, kefe’den deniz yoluyla anadolu’ya göç ettiğine dair haberlerdir. bu durumda osman ile babasının aşiret beyi olmadıkları, birer gemici oldukları iddia edilmiştir. bu iddia daha da ileri götürülüp onların korsanlık yaptığı söylenmiştir (ilgürel, 2001).”

“hollandalı oryantalist j. h. kramers 1928’de yayınlanan ‘osman kimdi?’ başlıklı makalesinde bu [isim] meselesini ciddiyetle inceledi; hakiki müslüman (ve arap) ismi ‘uthman’ (türkçe telafuzuyla osman)’ın çağdaş bizans kaynaklarında kelimenin kökünü ortaya çıkaran bir biçimde verildiği olgusuyla izah etmeye çalıştı: yunanca çekim soneklerinden arındığı zaman, pontus askeri terimi atman/ataman‘ı (ki terim olarak slav dillerine de geçmiştir ve pontus stepi/ukrayna’nın büyük ordu sonrası kazak siyasi sistemleriyle ilişkili olarak ‘hetman’, ‘kazak büyüğü’ olarak ingilizceleştirilmiş biçimi gayet iyi bilinir) çok yakından andırıyordu (heywood, 1999).”

16ıncı yüzyıl hüdavendigar ve sultanönü evkaf tahrir defterleri’nin incelemesinde osmanlı hanedanı efradının anadolu’ya geçtikleri bölgede toman bey adına vakıf kayıtlarına rastlanılmaktadır.


osman bey, kara osman 1302 - 1324
osman bey, kara osman 1302 – 1324

“bolu’da mevlana sarı muhiyiddin adına zaimüddin divanı’nda temlik edilen[…] yer için toman bey ve umuroğlu şahin bey’den temlikname verildiğine dair kaydın yanı sıra[…] bender-i ereğli [pontik heraclia, karadeniz ereğli]’de mustafa seydi için vakfedilen[…] yerin toman bey ve kır bey oğlu mehmed bey tarafından temlik edildiği anlaşılmaktadır. aynı yerde [pontik heraclia, bender-i ereğli, karadeniz ereğli’de] hacı bey oğlu isa fakih için toman bey ve şahin bey’den temlik edilen bir çiftlik[…] diğer bir vakıf kaydı da burada zikredilmelidir[…]


heraclea pontika, pontik heraclia, bender-i ereğli, karadeniz ereğli
heraclea pontika, pontik heraclia, bender-i ereğli, karadeniz ereğli

söz konusu kayıtlarda toman bey ile zikredilen umur oğlu şahin bey ve kır bey oğlu mehmed bey isimleri son derece önemlidir. şahin bey (lala şahin paşa)[…] osman bey’in etrafında kalabalık türkmen gruplarının toplandığını görerek akınlara iştirak eden umur oğlu ali bey’in oğludur ve osman bey’in torunu murad’ın da hocasıdır. kıroğlu (kayır han) mehmed bey’in ise aydınoğulları’nın da atası olması muhtemel olan ve batı anadolu’da 1261 yılı civarında ortaya çıkıp moğollar tarafından şehid edilen uç gazisi mehmed bey olduğu düşünüldüğünde…

toman bey’in biti verdiği vakıflar için aynı zamanda
şahin bey ve mehmed bey’in de biti vermiş olması, osman gazi’nin ilhanlı uç kuvvetleri ve batı anadolu’da en faal gaziler olan […] menteşe ve aydınoğulları ile olan yakın temasını da göstermektedir. bu durumda batılı kaynaklarda yer alan osman gazi’nin 1310 rodos seferi bilgisi, danişmend’in de işaret ettiği vechle dikkatlice değerlendirilmelidir (turgut, osman gazi’nin kimliği meselesi ve cihanşümul bir devlete isminin verilmesinin sebepleri üzerine, 2016).”

kaynakça:

heywood, c. j. (1999). osmanlı devletinin kuruluş problemi: yeni hipotez hakkında bazı düşünceler. 02 18, 2018 tarihinde https://ia802602.us.archive.org/34/items/Osmanli1/Osmanli-1.pdf adresinden alındı

ilgürel, m. (2001, ağustos). osmanlı denizciliğinin ilk devirleri. 01 09, 2018 tarihinde http://www.ttk.gov.tr/yayinlarimiz/dergi/belleten-cilt-lxv-sayi-243-yil-2001-agustos/ adresinden alındı

turgut, v. (2016). osman gazi’nin kimliği meselesi ve cihanşümul bir devlete isminin verilmesinin sebepleri üzerine. 02 18, 2018 tarihinde http://dergipark.ulakbim.gov.tr/akademikincelemeler/article/view/5000186569/5000165844 adresinden alındı

Yazar: mustafa tekce

ben kimim? mustafa tekce. kadim şehir karadeniz ereğli'de doğdum ve büyüdüm. istanbul üniversitesi iktisat fakültesi ingilizce iktisat bölümü mezunuyum. daha fazlası