yakın doğu türklerinin kısa tarihi (1) köle asker gulamlar

900 yılı dünya siyasi haritası

kısa tarih (1) gulamlar

imparatorluklar tarih boyunca kavimler üstü oldu. islam dünyası, köleleri silahlandırmak veya paralı asker tutmak yerine ilk defa farklı kavimlerden kul – köle askerler oluşturdu. muhammedi köle askerlere gulam veya memlük (kölemen) denirdi.

emeviler (661 – 750), orta asya’dan pireneler’e kadar savaşarak en geniş sınırlarına ulaşmıştı. artık savaş esirlerinden köle üretimi durmuştu. abbasiler (750 – 1258)  bu darlığı komşu kavimlerden ithal edilen ve haraç olarak alınan kölelerle çözdü. 37 abbasi halife annesinin 34’ü köle idi.

7inci halife memun’un (813-833) annesi meracil, 8inci halife mutasım’ın (833 – 842) annesi meride, 17inci halife muktefi’nin (902 – 908) annesi çiçek, 18inci halife muktedir’in (908 – 932) annesi seyyide şahap, 28inci halife müstazhir’in (1094 – 1118) annesi altun ve 36ıncı halife müstansır’ın (1226 – 1242) annesi, türk cariyeler idi.

3üncü halife mehdi (775 – 785) döneminde saray muhafızları araplardan türk gulamlara geçmeye başladı. 8inci halife mutasım (833 – 842), farsi ve mağrıbi gulamları dengelemek için hassa ordusunu 4.000 türk gulamdan kurmuştu.


islamiyet'in yayılışı
iranlı sasaniler, nihavend savaşında (642) arap ordularına yenilince turan’a yani orta asya’ya kaçtı

iranlı sasaniler, nihavend savaşında (642) arap ordularına yenilince turan’a yani orta asya’ya kaçtı. sasani ardılı samaniler (875 – 999) devrinde 200 bin türk muhammedi oldu. samaniler, satın aldıkları gulamları 7 yıllık eğitimin sonunda kumandan yapar ve yanlarına 3 gulam daha verirlerdi. gulamlar, 30 – 40 yaşına varınca emirlik ve valilik rütbesi alırlardı. nitekim 912 yılından sonra samanilerde türk kumandan ve valilere rastlanır.

gaznelilerin (963 – 1186) kurucu 2 türk emiri samani kumandanı idi: alp tekin ve sebük tekin. samanilere ayaklanıp bugünkü afganistan’ın gazne şehrinde hüküm sürdüler. devlet idaresi, türk kökenlerine rağmen farsi idi. sultan gazneli mahmut’un firdevsi’ye fars dilinde yazdırdığı şehname fars ve türk çekişmesini anlatır.


firdevsi - şehname
feridûn zehhâk’ın hükmünü yıkan kişidir. oğullarından salm’a batı topraklarını, tur’a turân’ı (türkistân) topraklarını verir. en küçük oğlu iraj ise arap ve iran topraklarının hükümdârı olur. salm ve tur’un iraj’ın topraklarında gözü olması nedeniyle üç kardeş savaşa tutuşur. firdevsî özellikle iraj ve turân mücâdelesi üzerinde durur ve bunu yaparken turânlıları türklerle özdeşleştirir.

soyu alp er tunga’ya (afrosiyab) uzanan, oğuzların kınık boyuna ama çadır kurucu sıradan insanlara dayanan büyük selçuklu hanedanı (1037 – 1194) gulamları aynı abbasiler gibi farklı kavimlerden seçerdi çünkü orduda kavmi çoğunluk istenmezdi.

gazneli mahmut’un horasan valisi ve büyük selçuklu imparatorluğu’nun farsi veziri nizamülmülk, devlete küskün türkmenleri tekrar devlete bağlamak amacıyla 1.000 türkmen çocuğun saray gulamı tarzında eğitilmesi gerektiğini söylemişti.

gulamlar, saray ve emirlik yakınlarındaki gulamhanelerde (gulam mektebi, askeri kışla) yetişirdi. anadolu selçuklularının bilinen ilk gulamhanesi eyyubiler’den aldığı diyarbakır’da idi.

bizans ve ermeni krallıkları ile yapılan savaşlardan ele geçirilen gulamlar için, konya başta olmak üzere, sivas ve diğer bir çok vilayette gulamhaneler mevcuttu. rum çoğunluğun yanı sıra ermeni ve gürcüler de vardı. sultan alaattin keykubat (1221-1237) anadolu’daki 24 emiri tasfiye ederken, yaşını almış gulamların mallarına el koyup onları serbest bıraktı, yeni yetmeleri de kendi gulamhanelerine aldı.

babayan denilen öğreticileri tarafından yetiştirilen ve  islama çevrilen gulamlar emirliğe (beyliğe) kadar yükseltilirdi. hükümet ve merkez teşkilatını oluşturan emirler gulam kökenli idi.

malatya, niğde, çorum, antalya, honas, elbistan, niksar, amid, amasya, erzurum, kayseri, erzincan, niksar ve sivas gibi vilayetlere tayin edilen serleşker veya sü-başı denilen kumandanların çoğunluğu gulam idi.

sultan, fetihte bulunan sü-başıları emirliğe (beyliğe) terfi ettirir, fetholunan yeri kendisine dirlik – yurtluk verirdi. sultan’ın hil’atını (verdiği kaftanı) giyen emirler sultan’a vergi (tımar, has, zeamet veya bazen köle) verirdi.


1300 yılı anadolu siyasıi haritası
1300 yılı anadolu siyasıi haritası

1243’te kösedağ’da (sivas) moğollara yenilen anadolu selçukluları dağılmaya yüz tutarken, emirlikler yani beyliklerin 2si hariç tamamı gulam kökenliydi. karamanlı beyliği horasanlı babai nure sufi’nin ardılı, germiyanlı beyliği de kıpçak ve tatar idi. bu beylikler kendilerine hiç gazi dedirtmedi.

kaynakça:

http://www.islamansiklopedisi.info/

http://turkoloji.cu.edu.tr/GENEL/egoksu_gulam_gulamhane.pdf

https://www.academia.edu/20444714/Erman_%C5%9Ean_Abb%C3%A2s%C3%AE_Devleti_D%C3%B6neminde_Avrasyayla_Ger%C3%A7ekle%C5%9Ftirilen_Uluslararas%C4%B1_K%C3%B6le_Ticareti_750-945_International_Slave_Trade_with_the_Eurasia_in_the_Period_of_the_Abb%C4%81sid_Empire_750-945_

http://www.answering-islam.de/Books/Muir/Caliphate/chap64.htm

http://sutad.selcuk.edu.tr/sutad/article/view/288

http://sutad.selcuk.edu.tr/sutad/article/view/955

https://www.tarihtarih.com/?Syf=26&Syz=373189

http://www.kitapyurdu.com/kitap/osmanli-imparatorlugunun-dogusu/27320.html

Yazar: mustafa tekce

ben kimim? mustafa tekce. kadim şehir karadeniz ereğli'de doğdum ve büyüdüm. istanbul üniversitesi iktisat fakültesi ingilizce iktisat bölümü mezunuyum. daha fazlası